MISVATTINGEN#36Chromosomen

  1. Chromosomale Variaties bij Intersekse: Bij veel intersekse mensen wijken de chromosomen af van de typische XX- of XY-configuraties. Er zijn intersekse vrouwen met XY- of X0-chromosomen en mannen met XX- of XXY-chromosomen, naast andere variaties.
  2. Rol van Geslachtschromosomen: De geslachtschromosomen zijn niet de enige factoren die de sekse of het gender van een persoon bepalen. Hormonen en genen spelen ook een belangrijke rol, waarbij meer dan 70 genen betrokken zijn bij geslachtsdeterminatie en -differentiatie.
  3. Invloed van Externe Factoren: Groeifactoren zoals hormonen en hormoonachtige stoffen beïnvloeden de genexpressie. Externe factoren zoals milieuvervuiling of medicatie kunnen ook van invloed zijn op de geslachtsontwikkeling.
  4. Sekse als Spectrum: Sekse is geen absoluut gegeven, maar een spectrum met eindeloze variaties. Hoewel mannen en vrouwen bestaan, zijn er geen standaardmodellen voor mannelijkheid en vrouwelijkheid.
  5. Nature versus Nurture in Genderontwikkeling: Bij de ontwikkeling van gender spelen zowel aangeboren als omgevingsfactoren een rol, waarbij voornamelijk biologische factoren (nature) bepalend zijn voor seksuele oriëntatie, sekse en gender, maar opvoeding en cultuur (nurture) ook enige invloed kunnen hebben.


Samengevat met AI en gecontroleerd door een redacteur.

HOOFDSTUK 36

Chromosomen bepalen niet het geslacht

Schoolboekjes, vooral de wat oudere, zeggen het met grote stelligheid: XX-chromosomen = vrouw, XY-chromosomen = man. Maar de natuur heeft daar geen boodschap aan.

De meeste, maar niet alle

De meeste mannen hebben XY-chromosomen en de meeste vrouwen hebben XX-chromosomen. Maar bij een belangrijk deel van de intersekse mensen is dat anders. Er zijn vrouwen met XY-chromo­somen of X0-chromosomen en mannen met XX-chromosomen of XXY-chromosomen. Deze en andere chromosoomvariaties komen veel voor in de interseksegemeenschap. Maar er zijn ook intersekse mensen die ‘gewoon’ XX- of XY-chromosomen hebben – zij zijn intersekse doordat hun lichaam, hormonen of genen verschillen van wat volgens de sociale normen bij mannen en vrouwen wordt verwacht.

Geslachtsdeterminatie en -differentiatie

Anders dan veel mensen denken1 Zelfs nu nog wordt in veel biologielesboeken een te eenvoudig beeld gegeven van de rol die geslachtschromosomen spelen.[5] zijn de geslachtschromosomen niet (uitsluitend) bepalend voor de sekse(lichaam) of voor het gender (geest), want hormonen en genen spelen ook een belangrijk rol.2 Voor deze publicatie wordt uitgegaan van mensen. Als verder wordt gekeken, blijkt dat sommige dieren geen geslachtschromosomen hebben, maar wel geslachtelijke voortplanting kennen; dit geldt voor brughagedissen (tuatara) en krokodilachtigen[13]. Geslachtschromosomen, zo wordt algemeen aangenomen, hebben zich ontwikkeld uit ‘gewone’ autosomale chromosomen met een groot gebied dat van invloed was op de sekse[1]. Anders gezegd: geslachtschromosomen zijn later ontstaan dan geslachten. Bij mensen spelen de geslachtschromosomen geen absoluut doorslaggevende rol in de vraag of een kind een jongen of een meisje wordt.

Er zijn inmiddels meer dan 70 genen (verdeeld over de ‘geslachtschromosomen’ X en Y én 18 ‘gewone’ autosomale chromosomen) bekend die een rol spelen in de geslachtsdeterminatie en -differentiatie. Of deze genen tot expressie komen of niet, is afhankelijk van groeifactoren (hormonen en hormoonachtige stoffen). Het kan zijn dat genen ontbreken of verminderd gevoelig zijn voor de groeifactoren, maar het kan ook zijn dat de groeifactoren ontbreken of onvoldoende worden aangemaakt. [12]

Verder kunnen groeifactoren van invloed zijn die niet door het lichaam worden aangemaakt, maar die door bijvoorbeeld milieu­vervuiling of medicijnen in het lichaam van de ouder zijn gekomen[2 , 7 , 8 , 10 , 11].

Deze factoren, genen en groeifactoren, hebben geen absolute invloed op het geslacht – er kan niet worden gezegd ‘als dit ontbreekt dan word je een vrouw’. Die variabele invloed is de reden waarom er geen ‘standaard man’ of ‘standaard vrouw’ bestaat: daarmee is sekse een spectrum met eindeloos veel variaties. Die variaties zijn meestal onzichtbaar, maar wel aantoonbaar aanwezig. Dit wil niet zeggen dat er geen mannen en vrouwen bestaan, net zoals het bestaan van 73.300 boomsoorten[3] niet betekent dat er geen onderscheid kan worden gemaakt tussen loofbomen en naaldbomen.

Nurture en nature

Voor het gender is het zelfs nog lastiger om te zeggen welke factoren een rol spelen. Er is in het verleden een uitgebreide discussie gevoerd over de rol van nature (aangeboren/essentialisme) en nurture (opvoeding/cultuur/constructivisme). De uitkomst van die discussie is, kortgezegd, dat nurture enige invloed kan hebben, maar dat voornamelijk nature bepalend is voor seksuele oriëntatie, sekse en gender[4 , 5 , 9].3Vaak wordt gedacht dat de nature/nurture-discussie pas sinds John Money (in de jaren 1950) is ontstaan. Maar in het 13de eeuwse lange (6706 regels) gedicht Le roman de Silence beschrijft Heldris de Cornuälle gender als een sociale constructie: de tekst gaat over een meisje dat door haar ouders Cador (erfgenaam van het graafschap Cornwall) en Eufémie als jongen wordt opgevoed omdat in die tijd Ebain, koning van Engeland, vrouwen verboden had een landgoed te erven. De auteur voert twee allegorische figuren op die macht hebben over Silence: Nature (staat voor de aangeboren kwaliteiten, in de betekenis van het goddelijke) en Noreture (nurture, staat voor opleiding en opvoeding). In haar kindertijd krijgt Silence tegenstrijdige standpunten te horen van Nature en Noreture, waardoor het kind in verwarring raakt en wegloopt. Hoewel Silence succesvol is als man, komt hij in de problemen als Eufème, de vrouw van koning Ebain, verliefd op hem wordt en hem na een afwijzing beschuldigd van verkrachting. Silence krijgt de onmogelijk geachte opdracht Merlin te vangen, maar die ontdekt het geheim van Silence en vertelt dit aan de koning. Ook zegt Merlin dat een non aan het hof een man is die een verhouding heeft met de koningin. De koningin werd gevierendeeld en ook de non werd terechtgesteld. Silence werd als vrouw gekleed en veranderde van Silentius in Selentia, waarna zij met Ebain trouwde.[6]

Kortom: de seksuele oriëntatie, sekse en gender van een kind kunnen niet door opvoeding of medische behandelingen worden gestuurd of veranderd.

Om terug te komen op de geslachtschromosomen… Hooguit kan worden gezegd dat mensen met XY-chromosomen meestal mannen zijn en mensen met XX-chromosomen meestal vrouwen.

Standpunt NNID

Geslachtschromosomen zijn niet bepalend voor iemands sekse.

De onjuiste aanname dat geslachtschromosomen de sekse bepalen was decennialang de belangrijkste oorzaak van de discriminatie van intersekse personen in de sport. Veel mensen denken nog steeds dat geslachtschromosomen bepalend zijn voor iemands sekse; daarom blijft NNID deze misvatting actief bestrijden in contacten met educatieve uitgeverijen en op social media.

Wat mensen zeggen


  • Twijfels en onzekerheid
    Ja, ook wel veel twijfels en onzekerheid over mijn lichaam van: goh, hè, eigenlijk chromosomaal zou ik een man moeten zijn, maar ik ben wel ontwikkeld tot een vrouw en dat ik dat totaal niet kon rijmen met wie ik was of zo.[a]
    — Maaike, 29 jaar – 2023

  • Net zoveel als roodharigen
    De boodschap had heel anders kunnen zijn. De boodschap had ook kunnen zijn: ‘We hebben ontdekt dat jij een xy-chromosoom hebt. Dat is anders dan het gros van de mensen, maar er zijn ook nog –net zoveel als roodharigen– zoveel mensen die dat ook op een bepaalde manier hebben. Dus zo gek is dat helemaal niet. We gaan onderzoeken wat dat voor jou betekent, en hoe dat voor jou is.’[b]
    — Berthine van Datel – 2023

  • Akakadabra
    Ik moest komen, want ze hadden de uitslagen van het ziekenhuis. En het was van: ‘Wij hebben inmiddels door wat jij hebt, je hebt een x teveel qua chromosomen.’ Ik denk: chromosoom? Akakadabra. Toen zeiden ze: ‘Normaal gesproken wordt je als man geboren met x-y 46 chromosomen, en jij bent geboren met x-x-y 47 chromosomen. Dus je hebt een vrouwelijk chromosoom teveel. In de volksmond wordt het ook wel het Klinefelter-syndroom genoemd.’ Daar had ik nog nooit van gehoord.[c]
    — Henk Brouwer – 2023

  • Nee, dat bestaat niet. Dat ken ik niet.
    Hoe ik het heb geleerd in schoolboeken is inderdaad dat een man XY is en een vrouw XX. Mannen krijgen een piemel en lichaamsbeharing en vrouwen krijgen borsten en heupen. Bij mij op school stond het inderdaad nog zoals ik het eerst omschreef en herkende mijn biologieleraar ook niet wat intersekse was, dan kreeg ik een antwoord van: “Nee, dat bestaat niet. Dat ken ik niet.” Terwijl ik dan zei dat het wel kan, en dat we bijna in een discussie belandden van welles, nietes. En toen dacht ik: laat maar. Ik weet dat het anders is. Ja, dan maar niet.
    Toch merk ik dat er op basisscholen verandering gaande is. Ik weet dat omdat mijn moeder kleuterjuf is. Ze leren ook nu wel dat het in elkaar verweven kan zitten, dat het niet per definitie is zoals het in de boeken staat.
    Ik denk dat daar in de loop der jaren ook al veranderingen zichtbaar zijn, en dat vind ik wel goed. Ik denk alleen dat er nog heel veel stappen te behalen zijn om het echt te includeren bij jonge kinderen en op middelbare scholen. Ik denk dat als ze de schoolboeken zouden aanpassen, al is het alleen maar in het hoofdstuk over voortplanting of ontwikkeling van de mens, dat dan al heel veel mensen zich meer gehoord zouden voelen.[d]
    — Nienke van Dijk – 2023
  1. Cense M, Marinus MA. Als seks(e) niet vanzelfsprekend is: Een levensloopperspectief op de relationele en seksuele ontwikkeling van jonge intersekse personen. Nijmegen/Utrecht: Rutgers / Stichting NNID, 16 februari 2023 2023. Rapport Nr. NNID Onderzoek 2023-01. ISBN 9789493106062.
  2. van Dalen B, van der Have MJ. Het verhaal van Berthine van Dalen – Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen. Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen, van der Have MJ, reeksredactie. Nijmegen, Nederland: Stichting NNID; 2023. ISBN: 9789493106185
  3. Brouwer H, van der Have MJ. Het verhaal van Henk Brouwer – Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen. Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen, van der Have MJ, reeksredactie. Nijmegen, Nederland: Stichting NNID; 2023. ISBN: 9789493106147
  4. van Dijk N, van der Have MJ. Het verhaal van Nienke van Dijk – Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen. Seksediversiteit in Nederland en Vlaanderen, van der Have MJ, reeksredactie. Nijmegen, Nederland: Stichting NNID; 2023.
Letterlijk citaat mensenrechtenparadigma
Letterlijk citaat Medisch paradigma
Uitspraak/aanbeveling/citaat mensenrechten institutie of – authoriteit
Citaat van boek  of (peer-reviewed) artikel, niet aan één auteur toe te wijzen,
ongeacht het paradigma
  1. Abbott JK, Nordén AK, Hansson B. Sex chromosome evolution: historical insights and future perspectives. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 2017;284(1854):20162806. https://doi.org/10.1098/rspb.2016.2806
  2. Brouwers MM. Why foetal development of male reproductive structures sometimes fails. An epidemiologic study on hypospadias and undescended testis with a focus on endocrine disruptors [Proefschrift]. Nijmegen: Radboud Universiteit; 2011. ISBN: 9789090259857
  3. Cazzolla Gatti R, Reich PB, Gamarra JGP, Crowther T, Hui C, Morera A, et al. The number of tree species on Earth. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2022;119(6):e2115329119. https://doi.org/10.1073/pnas.2115329119
  4. Colapinto J. The True Story of John / Joan. The Rolling Stone. 1997 12 11:54-97.
  5. Colapinto J. As nature made him: The boy who was raised as a girl. New York, NY, USA: HarperCollins Publishers; 2000.
  6. de Cornuälle H, Roche-Mahdi S. Silence: A thirteenth-century French Romance. Medieval text and studies, Alford JA, reeksredactie. East Lansing, MI, USA: Michigan State University Press; 1992/1999/2007. ISBN: 978-0-87013-543-9
  7. Fisher JS. Environmental anti-androgens and male reproductive health: focus on phthalates and testicular dysgenesis syndrome. Reproduction. 2004;127(3):305-315. https://doi.org/10.1530/rep.1.00025
  8. Gaspari L, Paris F, Jandel C, Kalfa N, Orsini M, Daurès JP, Sultan C. Prenatal environmental risk factors for genital malformations in a population of 1442 French male newborns: a nested case–control study. Human Reproduction. 2011;26(11):3155-3162. https://doi.org/10.1093/humrep/der283
  9. Goldie T. The man who invented gender: engaging the ideas of John Money. Sexual Studies. Vancouver, Canada: UBC Press; 2014.
  10. Kalfa N, Paris F, Philibert P, Orsini M, Broussous S, Fauconnet-Servant N, et al. Is Hypospadias Associated with Prenatal Exposure to Endocrine Disruptors? A French Collaborative Controlled Study of a Cohort of 300 Consecutive Children Without Genetic Defect. European urology. 2015(0). https://doi.org/10.1016/j.eururo.2015.05.008
  11. Langston N. The Retreat from Precaution: Regulating Diethylstilbestrol (DES), Endocrine Disruptors, and Environmental Health. Environmental History. 2008;13(1):41-65. https://doi.org/10.1093/envhis/13.1.41
  12. Rey R, Josso N, Racine C. Sexual Differentiation,, Enddotext – National Library of Medicine South Dartmouth, MA, USA: National Center for Biotechnology Information – MDText.com; 2000 / 2002 [bewerkt 27 May 2020; geraadpleegd 2 may 2023]. 30 May 2002. URL: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279001/.
  13. Weber C, Capel B. Sex determination without sex chromosomes. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 2021;376(1832):20200109. https://doi.org/10.1098/rstb.2020.0109